Gömul vinnubrögð

Í heyskap þótti góður og gegn siður , er rakstrarfólk gekk heim á leið eftir hirtum teignum að draga hrífuna með sér. Því þó vandlega hefði verið rakað varð alltaf einhver vottur af stráum eftir í rótinni. Þá kom æfinlega smá tugga fyrir hrífutindana. Og
hver lambstugga er safnaðist var dýrmæt. Sennilega hefði því fólki sem hér áður gekk að heyvinnu ofboðið þær miklu dreifar sem nú á dögum hverfa aftur til moldar. Þegar gjafatími hófst varð að byrja á að leysa úr dyrum, gera sér gjafarými, svo var hey leyst milli dyra í hlöðunni, þar með var komin geil svo komast mætti í alla garðana úr hlöðu. Hey var leyst með heysting öðru nafni heynál, sumir nefndu áhaldið heykrók. Í  Borgarfirði var yfirleitt talað um heysting. Gjarnan var handfang heystingsins úr birki, og var endinn vinkilbeygður er nam handarbreidd, sverleiki handfangsins var sirka ein og hálf tomma. Skaftið varð að fara vel í hendi því æði marga klukkutíma yfir vetrarmánuðina handlék fjármaðurinn og eða fjósamaðurinn heystinginn.

Í vetrarbyrjun var gjarnan talað um heystæðu í hlöðu, svo leið frammá vetur, þá var farið að tala um heystabbann og undir vorið þegar orðið var heylítið, þá var talað um klegga. Þegar leyst var úr stáli (heystæðunni) var metnaður lagður í að heystálið væri lóðbeint, hvergi holur né önnur missmíð. Ef hey hafði verið borið upp úti, sett í galta, var gjarnan borið inn í hlöðu, hey úr þeim sem dugði í nokkur mál og varð þá að ganga vel frá sárinu. Orðið Strjúpi var líka notað í sömu merkingu. Alltaf var notaður heyskeri þegar tekið var úr galta. Heyskerar fóru að verða algengur á sjötta áratug síðustu aldar. Var gjarnan notað efni úr gömlum herfisdiskum í skerablaðið. Var skerinn mikið þarfatæki og létti mönnum heylosun til mikilla muna. Við veggi og botn hlöðunnar varð hey Dauft, það voru nefndar botndeyfur ( veggdeyfur) þetta var gjarnan gefið útigangi (hrossum.) Einnig var orðið botnrekjur haft um hey er á hlöðubotni var. Oft var lakara hey í efsta hluta heystæðunnar, það skapaðist jú af því, að taðan var hirt fyrst, þá engja heyskapur, og að honum loknum vantaði meira fóður til vetrarins. Þá var máski slegið í flóum. Þetta var oft nefnt flóarubb. Svo var fornslægja, það var hey af bletti er ekki hafði verið
sleginn árið á undann. Trúlega væru svona hey ekki vel fallin til fengieldis nútímans.

Fleiri heytegundir voru til. Til dæmis Finnungur sem líklega hefur aðeins verið til á fjallbæjum, grastegundin sú vex jú aðallega í dalabrekkum til fjalla. Til dæmis vex Finnungur í miklum breiðum í vesturhliðum Staðarmúla á Bröttubrekku. Finnungur þótti gott gemlinga fóður, en vildi setjast í hálsullina á þeim, sökum stífleika stráanna. Elftingar hey var og til. Elfting var mest áberandi á deigum engjum í lá héraðinu, (orða tiltæki um neðri hluta Borgarfjarðar héraðs.) Þetta þótti létt fóður, varð að þurrka mjög vel, en best þótti að binda það í úða rigningu,(Slúð með öðrum orðum Súld.)Elftingin varð að ornast(volna, hitna) aðeins. Hún ást ekki ef hún var græn. Elftingin hvarf að mestu úr gróður flórunni er farið var að nota tilbúinn áburð. Henni líkaði ekki sá siður. Stör var líka sleginn. Störin óx best í útjöðrum tjarna og kýla. Eg heyrði talað um að sláttumaðurinn hefði staðið í vatni upp fyrir hné við verk sitt. Dæmi hef eg um að stör væri sleginn eftir að frost var komið, og ís orðinn mannheldur. Faðir minn sagði mér sögu af bónda nokkrum er sló stararkraga á ís. Setti störina í lítil Drýli (sátu) og stakk göt á með priki. Sagði svo grönnum sínum að hann hefði Prikþurrkað störina. Semsagt, tilraun með einfalda súgþurrkun. Þetta gerðist í byrjun tuttugustu aldarinnar. Stör varð að þurrka vel til að hún yrði gott fóður. Annars vildi stararhey verða myglað. Hún var það sem kallað var þekkirramt gras, þurfti helst skerpuþerri. BROK var og nýtt
til vetrarfóðurs. Þegar sumri fer að halla skartar þessi grastegund sínum fallega rauðbrúna lit. Brok vex eingöngu í deigu landi. Ekki blautu en með góðum jarðraka. Annað séreinkenni broksins er að það varðveitir kólfinn grænan og safaríkan langt fram á vetur. Á sumrin sækja kindur ekki í brok, en eru sólgnar í það er vetrar, einkum í Krafsjörð. Það var talað um að kind fyllti sig í þremur kröfsum, í góðum brokflóa.

Einn var hlutur í hverri hlöðu. Það var hríssópur. Hann var gerður úr limi af birki. Gert var dálítið knippi og bundið vel saman. Neðri endinn var snyrtur til og þar með var sópurinn kominn. Að loknum gjöfum var svo hlöðugólfið vandlega sópað. Það var einn liðurinn í að ganga vel um gripahúsin. Einn var sá siður að hrista allt hey áður en það var gefið á garðann. Mygla var vandlega hrist úr. Svo tilhneiging sumra að blanda lakara fóðri samanvið gott. Allt þurfti að hrista saman. Maðurinn stóð í ryk og myglu mekki við þetta verk. En samt skildi hrist. Ekki er fjarri lagi að ímynda sér að uppspretta heymæði sem margan manninn þjáði hafi verið þarna. Þá er komið að lokum í þessum þætti. Hér er strikað á stóru og aðeins fátt eitt nefnd að öllum þeim aragrúa orða og orðasambanda er notuð voru um þessi verk.

Með kveðju.

Jakob Jónsson,Smáraflöt 1, Akranesi.